سلامت جنسی چیست؟
سازمان بهداشت جهانی در سال 2002 این تعریف را از سلامت جنسی بیان کرده است:
«سلامت جنسی، حالتی از تمایلات جنسی همراه با رفاه جسمانی، هیجانی، روانی و اجتماعی است. سلامت جنسی رویکردی مثبت نگر همراه با احترام نسبت به روابط جنسی است و همچنین امکان داشتن تجربیات جنسی لذت‌بخش و ایمن عاری از اجبار، تبعیض و خشونت است. برای رسیدن و حفظ سلامت جنسی حقوق جنسی همه‌ی افراد باید محترم شمرده و محافظت بشود.»
چرخه پاسخ جنسی و اختلال عملکرد جنسی
عملکرد جنسی سالم یعنی توانایی تجربه کردن میل، برانگیختگی، ارگاسم و آرامش پس از رابطه. اختلال عملکرد جنسی ممکن است در هر مرحله‌ای از چرخه‌ی پاسخ جنسی رخ بدهد. این چرخه شامل چهار مرحله است:
1- برانگیختگی (Excitement): این مرحله شامل احساس تمایل به رابطه‌ی جنسی و تحریک شدن است. عوامل فیزیکی مثل لمس و تحریک بدنی، تغییرات هورمونی؛ عوامل روانی مانند تخیلات، احساسات عاطفی، میزان استرس یا اضطراب؛ عوامل محیطی مانند موقعیت‌های تحریک‌کننده، تصاویر یا صداهای جنسی در برانگیختگی جنسی موثر است.
این مرحله، شامل فعالیت‌های پیش از دخول مانند معاشقه، افزایش دمای بدن، قرمز شدن پوست و تنفس سریع‌تر در هر دو جنس می‌باشد. همچنین نعوظ آلت تناسلی در مردان یا تورم کلیتوریس و افزایش حساسیت نوک سینه‌ها در زنان از نشانه‌های فیزیکی این مرحله می‌باشد.
2- پلاتو (Plateau): مرحله‌ای قبل از رسیدن به اوج لذت جنسی (ارگاسم) است. در این مرحله، ضربان قلب، تنش عضلانی، انقباض غیرارادی برخی عضلات بدن و میزان تنفس افزایش می‌یابد. در مردان ممکن است ترشحات پیش‌انزالی (پری‌کام) ایجاد شود.
اگر تحریک ادامه پیدا کند، این مرحله منجر به ارگاسم می‌شود، اما در صورت توقف تحریک، ممکن است فرد به تدریج از این حالت خارج شود، بی آن‌که ارگاسم را تجربه کند.
3- ارگاسم (Orgasm): لحظه‌ی رهایی از تنش جنسی همراه با لذت جنسی در اندامهای تناسلی است. در این مرحله، تنش جنسی که طی مراحل پیشین ایجاد شده بود، در یک تخلیه‌ی ناگهانی و شدید آزاد می‌شود. این ارگاسم، در مردان به صورت انزال (خروج مایع منی) و در زنان به صورت انقباض‌های ریتمیک در دیواره‌ی واژن و عضلات لگن رخ می‌دهد.
4- فرونشینی (Resolution): دوره‌ی آرامش پس از ارگاسم است که طی آن بدن به حالت طبیعی باز می‌گردد. زنان معمولا دوره‌ی فرونشینی کوتاه‌تری دارند و ممکن است بتوانند در طی یک رابطه‌ی جنسی طولانی، چندین ارگاسم داشته باشند. در مردان معمولا این دوره طولانی‌تر است و می‌تواند از چند دقیقه تا چند ساعت یا حتی بیشتر طول بکشد. در این زمان، هورمون‌ها و فرآیندهای شیمیایی خاصی در بدن در جریان هستند که از دوباره تجربه کردن تحریک جنسی و ارگاسم در فرد جلوگیری می‌کند.
اختلالات جنسی چیست؟
اختلالات جنسی به مشکلات مداوم یا مکرر در رابطه با میل‌جنسی (تحریک)، ارگاسم یا احساس درد در رابطه‌ی جنسی گفته می‌شود که سبب ناراحتی فرد یا مشکلات در روابط او می‌گردد. عدم لذت از رابطه‌ی جنسی یا عدم تمایل به انجام آن نیز می‌تواند نشانه‌ای از اختلال جنسی باشد.
راه‌های درمان و مدیریت اختلالات جنسی
- مراجعه به پزشک متخصص برای بررسی و درمان مشکلات جسمی و جنسی
- مشاوره زوج‌درمانی و درمان‌های روان‌شناختی
- اصلاح سبک زندگی (تغذیه سالم، خواب کافی، کاهش مصرف الکل و سیگار)
- کاهش استرس با ورزش، مدیتیشن و تکنیک‌های ذهن‌آگاهی و آرام‌سازی
- در موارد لازم، استفاده از داروهای مناسب با تجویز پزشک (مثلا ویاگرا در مردان یا هورمون‌درمانی در زنان)
خودارضایی
خودارضایی یا استمناء به تحریک اندامهای جنسی به قصد دست‌یابی به لذت جنسی و ارگاسم اطلاق می‌شود. تحقیقات نشان داده‌اند که تقریبا همه‌ی مردان و سه‌چهارم زنان در دوره‌ای از زندگی خود به خودارضایی پرداخته‌اند. زوج‌هایی که با یکدیگر رابطه‌ی جنسی دارند، معمولا خودارضایی را به‌طور کامل کنار نمی‌گذارند. هنگامی که دریک رابطه زناشویی رابطه‌جنسی رضایت‌بخشی وجود ندارد یا رابطه جنسی به‌دلیل بیماری یا فقدان حضور شریک جنسی برای فرد امکان‌پذیر نیست، خودارضایی می‌تواند به کاهش تنش‌های جنسی و مدیریت تکانه‌های جنسی و ایجاد لذت و ارگاسم کمک کند و حتی مفید نیز باشد.
اگر چه خودارضایی به‌طور کلی عملی طبیعی و بی‌ضرر محسوب می‌شود، اما در صورت انجام مکرر و با فشار زیاد، ممکن است منجر به تحریک و خشکی پوست شود. همچنین در صورت اعتیاد به این عمل و انجام مکرر و تاثیرمنفی آن بر زندگی روزمره، روابط جنسی یا سلامت روان، مشاوره با متخصصان توصیه می‌شود.
در نهایت، خودارضایی یک بخش طبیعی از زندگی جنسی بسیاری از افراد است، اما مهم است که با آگاهی و درک مناسب به آن نگاه کرده و درصورت وجود هرگونه نگرانی، با متخصصان مشورت شود.
گرایش جنسی (sexual oreintation)
گرایش جنسی به این معناست که فرد به چه کسانی جذب می‌شود. گرایش‌های جنسی به تمایلات عاطفی، احساسی یا جنسی فرد نسبت به دیگران اشاره دارند. این گرایش‌ها می‌توانند بسیار متنوع باشند و به عوامل مختلفی هم‌چون فرهنگ، هویت فردی، تجربیات زندگی و دیگر ویژگی‌های فردی بستگی دارند.
هویت جنسیتی (gender identify)
هویت جنسیتی به درک فرد از جنسیت خود اشاره دارد. این ممکن است با جنسیت زیستی فرد هم‌راستا باشد، اما همیشه اینطور نیست. برخی افراد هویت جنسیتی خود را مطابق با جنسیت زیستی خود می‌‌بینند. این افراد جنسیت‌گرای هم‌جنس هستند، درحالی که برخی دیگر ممکن است هویت جنسیتی متفاوت از جنسیت زیستی خود تجربه کنند. به عبارت دیگر هویت جنسیتی به معنای این است که فرد خودش را از نظر جنسیتی چه کسی می‌داند.
هویت جنسی (sexual identify)
هویت جنسی به معنای این است فرد خودش را از نظر گرایش جنسی چگونه معرفی می‌کند. گرایش جنسی (sexual orientation) نیز به معنای این است که فرد واقعا به چه کسانی جذب می‌شود.
عوامل تاثیرگذار بر هویت جنسی
- عوامل زیستی (biological factors)
عوامل زیستی شامل ویژگی بیولوژیکی و ژنتیکی هستند که می‌توانند بر هویت جنسی تاثیر بگذارند؛ این عوامل عبارت هستند از:
الف) کروموزوم‌های جنسی
کروموزوم‌های xو yمعمولا تعیین‌کننده‌ی جنسیت زیستی فرد هستند:
ترکیب xx معمولا منجر به جنسیت زنانه می‌شود.
ترکیب xy معمولا منجر به جنسیت مردانه می‌شود.
افراد بیناجنسی (intersex) ممکن است ترکیب کروموزومی متفاوتی داشته باشند (مانند xo یا xxy) که می‌تواند بر هویت جنسی آن‌ها تاثیر بگذارد.
ب) هورمون‌های جنسی
هورمون‌هایی مانند تستوسترون، استروژن و پروژسترون در رشد اندامهای جنسی و همچنین رفتارهای جنسیتی تاثیر دارند. تفاوت در میزان این هورمون‌ها می‌تواند بر احساس فرد نسبت به جنسیت خود تاثیر بگذارد.
ج) ساختار مغز
برخی مطالعات نشان داده‌اند که ساختارهای خاصی در مغز، مانند هیپوتالاموس، ممکن است در تعیین هویت جنسی نقش داشته باشند. تفاوت‌های مغزی بین افراد ترنس و سیزجندر (cisgender) نشان می‌دهد که عوامل زیستی می‌توانند بر هویت جنسی تاثیرگذار باشند.
2- عوامل روان‌شناختی (psychological factors)
حجم گسترده‌ای از هویت جنسی تحت‌تاثیر تجربیات روان‌شناختی فرد قرار دارد؛ این عوامل عبارت هستند از:
الف) خودآگاهی و شناخت جنسیتی
از سنین کودکی، افراد شروع به درک جنسیت خود می‌کنند. برخی کودکان از همان ابتدا احساس می‌کنند که جنسیت آن‌ها با آن‌چه جامعه برایشان تعیین کرده است، متفاوت می‌باشد.
ب) تجربیات کودکی
محیط خانوادگی، نوع تربیت و تجربیاتی که فرد در دوران کودکی با آن‌ها مواجه می‌شود، نقش مهمی در شکل‌گیری هویت جنسی دارد. برای مثال، کودکانی که در محیط‌هایی بزرگ می‌شوند که پذیرای انواع هویت‌های جنسی هستند، ممکن است در کشف و پذیرش هویت خود راحت‌تر باشند.
ج) عوامل احساسی و هیجانی
تجربه‌های هیجانی، مانند اضطراب، افسردگی یا پذیرش اجتماعی، می‌توانند بر نحوه‌ی درک و بیان هویت جنسی تاثیر بگذارند. افرادی که در محیطی حمایتی رشد می‌کنند، احتمال بیشتری دارند که احساس راحتی بیشتری در ابراز هویت جنسی خود داشته باشند.
3- عوامل احساسی و هیجانی (social & cultural factors)
جامعه و فرهنگ نقش مهمی در تعیین و تاثیرگذاری بر هویت جنسی افراد دارند؛ این عوامل عبارت هستند از:
الف) خانواده و تربیت
کودکانی که در خانواده‌های محافظه‌کار بزرگ می‌شوند، برای ابراز هویت جنسی خود با چالش بیشتری روبه‌رو هستند.
ب) مذهب و باورهای دینی
برخی مذاهب محدودیت‌هایی برای بیان برخی هویت‌های جنسی ایجاد می‌کنند، درحالی که برخی دیگر پذیرش بیشتری نسبت به تنوع جنسیتی دارند. اعتقادات و باورهای مذهبی تاثیر مهمی بر نحوه‌ی درک و پذیرش هویت جنسی دارد.
ج) رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی
نمایش شخصیت‌های متنوع از نظر هویت جنسی در فیلم‌ها، سریال‌ها و شبکه‌های اجتماعی می‌تواند به افزایش درک و پذیرش اجتماعی کمک کند.
د)هنجارها و انتظارات اجتماعی
دربسیاری از جوامع، انتظارات مشخصی برای رفتارهای زنانه و مردانه وجود دارد. این هنجارها می‌توانند بر نحوه‌ی ابراز و درک هویت جنسی تاثیر بگذارند. برای مثال، در برخی فرهنگ‌ها ممکن است ابراز هویت غیر دودویی (non-binary) به شدت مورد مخالفت قرار بگیرد.
4- عوامل محیطی و تجربی (environmental & experiential factors)
عوامل محیطی و تجربی نیز بر هویت جنسی تاثیر دارند؛ این عوامل عبارت هستند از:
الف) تجربیات فردی
تجربیات شخصی، مانند تعامل با افراد مختلف، مشارکت در گروه‌های اجتماعی یا قرار گرفتن در معرض ایده‌های جدید، می‌توانند به فرد کمک کنند تا هویت جنسی خود را بهتر بشناسد.
ب) سیستم آموزشی و مدارس
برنامه‌های آموزشی که شامل مباحث مربوط به تنوع جنسیتی هستند، می‌توانند به پذیرش بهتر هویت جنسی افراد کمک کنند
ج)قوانین و حقوق اجتماعی
در کشورهایی که حقوق افراد ترنس و غیردودویی به رسمیت شناخته شده است، افراد بیشتری احساس امنیت می‌کنند تا هویت جنسی خود را آزادانه ابراز کنند.
جدول مقایسه‌ی هویت جنسی، هویت جنسیتی و گرایش جنسی
| جدول مقایسه‌ی هویت جنسی، هویت جنسیتی و گرایش جنسی | |||
| ویژگی | گرایش جنسی | هویت جنسی | هویت جنسیتی |
| تعریف | فرد به چه کسانی جذب عاطفی، احساسی یا جنسی دارد؟ | فرد چگونه گرایش جنسی خودش را تعریف و معرفی می‌کند؟ | فرد چگونه خودش را از نظر جنسیتی درک می‌کند؟ (مرد، زن، غیردودویی و…) |
| سوال کلیدی | من به چه کسانی جذب می‌شوم؟ | من از نظر گرایش جنسی چه کسی هستم؟ | من از نظر جنسیت چه کسی هستم؟ |
| تمرکز روی … | جاذبه‌ی واقعی فرد نسبت به دیگران (صرف‌نظر از اینکه چگونه معرفی شود) | برچسب‌ها یا اصطلاحی که فرد برای گرایش جنسی‌اش انتخاب می‌کند. | هویت و تجربه‌ی فرد از جنسیت خودش |
| مثال‌ها | ممکن است فرد به هم‌جنس، جنس مخالف، هر دو یا هیچ‌کدام جذب بشود. | همجنسگرا (gay/lesbian) دوجنس‌گرا (bisexual) پنسکشوال (pensexual) کوئیر (queer) دگر جنس‌گرا (heterosexual) | مرد (male) زن (female) غیردودویی (non-binary) جنسیت سیال(genderf luid) ترنسجندر (transgender) |
| ارتباط با بدن بیولوژیکی | کاملا براساس احساس و تجربه‌ی درونی فرد است و ممکن است همیشه با هویت جنسیت یکی نباشد. | معمولا بر اساس احساس درونی و انتخاب فردی شکل می‌گیرد | ممکن است مطابق یا متفاوت از جنسیت بیولوژیکی باشد. |
| ثابت یا متغیر؟ | ثابت‌تر است، اما برخی افراد در طول زندگی تغییراتی را تجربه می‌کنند. | می‌تواند تحت‌تاثیر جامعه، فرهنگ یا پذیرش شخصی تغییر کند. | ممکن است در طول زندگی تغییر کند؛ مثلا فردی ممکن است هویت جنسیتی خود را به مرور کشف کند. |
| مثال برای درک بهتر | فرد در عمل ممکن است به مردان، زنان یا هر دو جذب شود، بدون اینکه لزوما با برچسبی که انتخاب کرده، کاملا هم‌خوانی داشته باشد. | همین فرد ممکن است خودش را همجنسگرا، دوجنس‌گرا یا کوئیر معرفی کند. | فرد ممکن است از نظر بیولوژیکی مرد باشد، اما خودش را زن بداند (زن ترنسجندر). |
انواع گرایش‌های جنسی
پیش‌‍‌تر اشاره کردیم که گرایش جنسی به این معناست که فرد به چه کسانی جذب می‌شود و گرایش‌های جنسی به تمایلات عاطفی، احساسی یا جنسی فرد نسبت به دیگران اشاره دارند. این گرایش‌ها می‌توانند بسیار متنوع باشند و به عوامل مختلفی هم‌چون فرهنگ، هویت فردی، تجربیات زندگی و دیگر ویژگی‌های فردی بستگی دارند. انواع گرایش‌های جنسی عبارت هستند از:
- گرایش‌های جنسی سنتی (traditional sexual orientations)
الف) دگرجنس‌گرا (heterosexuality)
افراد دگرجنس‌گرا به افرادی از جنس مخالف جذب می‌شوند.
مثال: یک مرد که به زنی جذب می‌شود یا یک زنی که به مردی جذب می‌شود.
ب) همجنسگرا (homosexuality)
افراد همجنسگرا به افرادی از جنس مشابه خود جذب می‌شوند.
هم‌جنس‌گرای مردانه (gay): مردانی که به مردان جذب می‌شوند.
هم‌جنس‌گرای زنانه (lesbian): زنانی که به زنان جذب می‌شوند.
مثال: یک مرد که به مرد دیگر جذب می‌شود یا یک زنی که به زنی دیگر جذب می‌شود.
ج) دوجنس‌گرا (bisexuality)
افراد دوجنس‌گرا به هر دو جنس زن و مرد جذب می‌شوند.
مثال: فردی که به هر دو جنس مرد و زن جذب می‌شود.
2- گرایش‌های جنسی غیرسنتی و انعطاف پذیر(non-traditional & fluid sexual orientations)
الف) پنسکشوال (pansexuality)
افراد پنسکشوال به همه‌ی افراد جذب می‌شوند، صرف‌نظر از جنسیت یا هویت جنسی آن‌ها. این افراد ممکن است به مردان، زنان، افراد غیردودویی یا هر هویت جنسیتی دیگری جذب شوند.
مثال: فردی که به هر جنسیتی علاقه‌مند است، بی آن‌که تفاوتی میان جنسیت‌های مختلف قائل باشد.
الف) آسکشوال (asexuality)
افراد آسکشوال هیچ‌گونه جذب و تمایل جنسی به افراد ندارند، اما ممکن است احساسات عاطفی به دیگران داشته باشند.
مثال: فردی که هیچ‌گونه جذب جنسی به هیچ فردی ندارد، اما ممکن است با آن‌ها روابط عاطفی برقرار کند.
3- گرایش‌های جنسی درحال تغییر و شناور (fluid sexual orientations)
الف) جنسیت سیال (genderfluid)
افرادی که هویت جنسی یا گرایش جنسی آن‌ها در طول زمان تغییر می‌کند. ممکن است فرد در دوره‌ای از زندگی خود به جنسیت خاصی جذب شود و در دوره‌ای دیگر گرایش جنسی یا جنسیتی متفاوتی داشته باشد.
مثال: فردی که مدت زمانی به مردان جذب می‌شده است، اکنون به زنان یا افراد غیردودویی جذب می‌شود.
ب) بی‌هویتی جنسیتی / گِرا سکشوآل (graysexuality)
افرادی که در مرز میان آسکشوال و گرایش‌های جنسی دیگر قرار دارند و گاهی احساسات جنسی را تجربه می‌کنند، اما معمولا کمتر از سایر افراد. ممکن است افراد گراسکشوآل تنها در شرایط خاصی جذب جنسی را احساس کنند.
مثال: فردی که فقط در شرایط خاصی یا در زمان‌های خاصی تمایلات جنسی را تجربه می‌کند.
4- گرایش‌های جنسی غیرمتعارف و غیرمعمول (non-conventional & rare sexual orientations)
الف) کوئیر (queer)
کوئیر یک اصطلاح گسترده و شامل است که به افراد باهویت جنسی یا جنسیتی غیرسنتی اشاره دارد. ممکن است فردی که خود را کوئیر می‌نامد، همجنسگرا، دوجنس‌گرا یا حتی نادقیق درباره‌ی گرایش جنسی خود باشد.
مثال: فردی که خود را در برابر برچسب‌ها رایج برای هویت جنسی مقاوم است و ترجیح می‌دهد به عنوان کوئیر شناخته شود.
ب) سکسیسم (skoliosexuality)
افرادی که جذب فرد غیردودویی می‌شوند. غیردودویی فردی است که نه به طور کامل مرد هستند و نه به طور کامل زن.
مثال: فردی که به افرادی که هویت جنسی غیردودویی دارند، جذب می‌شود.
آشنایی با اصطلاحات مرتبط
- ترنسجندر (transgender)
- مرد ترنس (transgender man) : فردی که در هنگام تولد به عنوان زن شناخته شده است، اما هویت جنسی او مردانه است.
- زن ترنس (transgender woman) : فردی که در هنگام تولد به عنوان مرذ شناخته شده است، اما هویت جنسی او زنانه است.
- غیردودویی (non-binary): برخی از افراد ترنسجندر ممکن است هویت جنسی خود را خارج از چهارچوب‌های مردانه یا زنانه ببینند و خود را به عنوان غیردودویی یا جنسیت سیال شناسایی کنند.
سیسجندر (cisgender)
سیسجندر به افرادی گفته می‌شود که هویت جنسیتی‌شان با جنسیت بیولوژیکی آنان هم‌خوانی دارد؛ یعنی با جنسیتی که هنگام تولد برایشان تعیین شده است.
سازمان‌ها و جنبش‌های LGBTO+
جنبش‌های LGBTO+ (دگرباشان جنسی) در سراسر جهان برای حقوق برابر، پذیرش اجتماعی و مبارزه با تبعیض فعالیت می‌کنند. این جنبش‌ها با همراهی سازمان‌های مختلف، اقدامات قانونی، آموزش و رویدادهای فرهنگی سعی در ایجاد تغییر دارند.
در ایران، هویت و گرایش جنسی افراد LGBTO+ هم‌جنس‌گرایان، دوجنس‌گرایان، ترنس‌ها و سایر هویت‌های جنسیتی و جنسی متنوع به رسمیت شناخته نشده و از نظر قانونی و اجتماعی با محدودیت‌های جدی مواجه است.
هم‌جنس‌گرایی در ایران جرم محسوب می‌شود و بر اساس قوانین کیفری، مجازات‌های سنگینی از جمله حبس، شلاق و در برخی موارد اعدام برای آنان درنظرگرفته شده است. افراد دوجنس‌گرا و غیردودویی نیز مانند هم‌جنس‌گرایان از هیچ‌گونه حمایت قانونی برخوردار نیستند.
افراد ترنس در ایران وضعیتی متفاوت دارند. هویت آنان از سوی دولت ایران به رسمیت شناخته شده است و آنان می‌توانند پس از طی کردن مراحل پزشکی و دریافت مجوز، جراحی تطبیق جنسیت انجام بدهند، با این حال آنان نیز با تبعیض‌های اجتماعی مواجه هستند.
افراد LGBTO+ در ایران با چالش‌های شدید اجتماعی، خانوادگی و فرهنگی روبه‌رو هستند. بسیاری از آن‌ها با طرد خانوادگی، خشونت، آزار و اذیت و حتی اجبار به درمان‌های تغییرگرا مواجه می‌شوند. همچنین نبود آموزش و آگاهی عمومی درباره‌ی تنوع جنسیتی و جنسی، سبب شده است که بسیاری از این افراد از سوی جامعه نادیده گرفته بشوند و یا تحت فشار برای مخفی کردن هویت خود باشند.
نویسنده: نرگس شعبانی لالانی (نرگس لالانی)
نویسنده و ویراستار، روانشناس، روان درمانگر خودشناسی و توسعه فردی
مشاور پیش از ازدواج و غنی سازی روابط زوجین (زوج درمانی)
ایمیل نویسنده برای رزرو وقت مشاوره:
ms.lalani.writer@gmail.com
هماهنگی در واتساپ، تلگرام، بله و ایتا: 09129426606
