اختلالات جنسی چیست؟
اختلالات جنسی به مشکلات مداوم یا مکرر در رابطه با میل‌جنسی (تحریک)، ارگاسم یا احساس درد در رابطه‌ی جنسی گفته می‌شود که سبب ناراحتی فرد یا مشکلات در روابط او می‌گردد. عدم لذت از رابطه‌ی جنسی یا عدم تمایل به انجام آن نیز می‌تواند نشانه‌ای از اختلال جنسی باشد.
آسیب‌شناسی اختلالات جنسی چیست؟
آسیب‌شناسی اختلالات جنسی به بررسی علل نشانه‌ها و پیامدهای مشکلات جنسی در افراد می‌پردازد. این اختلالات می‌توانند بر عملکرد جنسی، رضایت فردی و روابط بین‌فردی تاثیر بگذارد. اختلالات جنسی در مردان و زنان به عوامل جسمی، روانی و اجتماعی گوناگون مرتبط می‌باشد:
- عوامل بیولوژیکی و جسمی
- اختلالات هورمونی: کاهش تستوسترون در مردان یا عدم تعادل هورمون‌های استروژن و پروژسترون در زنان می‌تواند میل جنسی را کاهش بدهد.
- بیماری‌های مزمن: مانند دیابت، فشارخون بالا، بیماری‌های قلبی، چاقی، مشکلات تیروئید و بیماری‌های عصبی می‌توانند باعث اختلال عملکرد جنسی شوند.
- مشکلات عصبی و عروقی: آسیب به اعصاب یا رگ‌های خونی، مانند آن‌چه در بیماری پارکینسون، ام‌اس (MS) یا تصلب شرایین رخ می‌دهد بر نعوظ در مردان و برانگیختگی در زنان اثر می‌گذارد.
- مصرف داروها: برخی داروهای ضدافسردگی، داروهای ضد روان‌پریشی، داروهای فشارخون و مواد مخدر سبب کاهش میل جنسی یا عملکرد جنسی در فرد می‌شوند.
- مشکلات تناسلی: در مردان بیماری‌هایی مانند اختلال نعوظ و انزال زودرس و در زنان خشکی واژن، عفونت‌ها یا اتروفی واژن بعد از یائسگی سبب اختلال عملکرد جنسی در فرد می‌شوند.
- عوامل روانی
- اضطراب و استرس: نگرانی‌های شغلی، خانوادگی یا استرس‌های روزمره میل و عملکرد جنسی فرد را کاهش می‌دهند.
- افسردگی: افراد افسرده بیشتر کاهش میل جنسی را تجربه می‌کنند و داروهای ضدافسردگی نیز ممکن است این مشکل را تشدید کند.
- ترومای گذشته: تجربه سوء‌استفاده جنسی یا مشکلات عاطفی در گذشته می‌تواند بر عملکرد جنسی تاثیر منفی بگذارد.
- تصویر بدنی ضعیف: احساس نارضایتی از بدن خود می‌تواند اعتمادبه‌نفس جنسی را کاهش بدهد.
- عوامل اجتماعی و فرهنگی
- مشکلات رابطه: اختلافات زناشویی، نبود صمیمیت عاطفی، مسائل رابطه بر میل و رضایت جنسی اثرگذار هستند.
- باورها و تابوهای فرهنگی: در برخی فرهنگ‌ها، صحبت درباره‌ی رابطه جنسی تابو است که می‌تواند سبب ناآگاهی، استرس و کاهش رضایت جنسی شود.
- خستگی و فشارهای زندگی مدرن: کار بیش از حد، مشکلات مالی و اقتصادی و کمبود زمان برای استراحت و تفریح می‌توانند بر عملکرد جنسی اثر منفی داشته باشند.
معیارهای تشخیصی برای اختلال کمبود میل جنسی در مردان
- فقدان یا کاهش قابل توجه میل یا افکار و تخیلات جنسی. (این وضعیت با درنظرگرفتن عوامل موثر مانند سن و زمینه‌ی فرهنگی فرد بررسی می‌شود.)
- این علائم باید موجب ناراحتی قابل‌توجهی در فرد می‌شوند.
- این وضعیت باید حداقل 6 ماه ادامه داشته باشد.
معیارهای تشخیصی برای اختلال کمبود میل جنسی در زنان
- فقدان یا کاهش قابل توجه میل یا افکار و تخیلات جنسی. (این وضعیت با درنظرگرفتن عوامل موثر مانند سن و زمینه‌ی فرهنگی فرد بررسی می‌شود.)
- کاهش و بی‌تمایلی برای آغاز فعالیت جنسی و عدم‌پذیرش تلاش‌های شریک جنسی
- کاهش یا عدم احساس لذت در طی فعالیت جنسی
- کاهش یا بی‌علاقگی به محرک‌های جنسی (شنیداری، دیداری، نوشتاری، کلامی و…)
- کاهش یا عدم احساس تحریک یا لذت در ناحیه‌ی تناسلی یا سایر نقاط بدن در طی فعالیت جنسی
در ویراست پنجم کتابچه‌ی تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM5) کژکاری جنسی شامل موارد زیر هستند:
- اختلال کمبود میل جنسی مرد
- اختلال انگیختگی، علاقه‌‌جنسی زن
- اختلال نعوظی
- اختلال ارگاسمی زن
- انزال دیررس
- انزال زودرس
- اختلال درد لگنی، تناسلی، دخول
- کژکاری جنسی ناشی از مواد و دارو
- سایز کژکاری‌های جنسی معین و کژکاری‌های جنسی نامعین
1 و 2. دسته‌بندی اختلالات جنسی در مردان و زنان
- اختلال میل جنسی
- اختلال کمبود میل جنسی در مردان و زنان
- اختلال کمبود میل جنسی اولیه
این نوع اختلال در مردانی که از ابتدا تمایل جنسی داشته‌اند یا هیچگاه میل جنسی قوی نداشته‌اند، مشاهده می‌شود. این اختلال ممکن است به دلایل روانشناختی، هورمونی یا حتی فیزیولوژیکی مربوط باشد. دلایل احتمالی:
- مشکلات دوران کودکی و نوجوانی
- ترس‌ها یا اضراب‌های جنسی که از قبل وجود دارند.
- مشکلات در رابطه‌های گذشته
- بی‌اعتمادی به بدن یا مشکلات شرم
- اختلال کمبود میل جنسی ثانویه
این نوع اختلال به مردانی اطلاق می‌شود که قبلا میل جنسی طبیعی و سالم داشته‌اند، اما بعد از یک دوره‌ی زمانی میل جنسی آن‌ها کاهش یافته است. این اختلال معمولا به دلایل روانی، فیزیکی یا اجتماعی خاص به‌وجود می‌آید. دلایل احتمالی:
- استرس‌های زندگی، کار با روابط
- تغییرات هورمونی، مثال کاهش تستوسترون
- بیماری‌های مزمن مانند دیابت یا مشکلات قلبی
- مصرف داروهای خاصی که می‌توانند تاثیرمنفی بر میل جنسی بگذارند، مثال داروهای ضدافسردگی
- افزایش سن
در این نوع اختلال، میل جنسی کاهش یافته است و به دلیل یک وضعیت پزشکی یا بیماری خاص مانند مشکلات هورمونی، بیماری‌های مزمن یا جراحی‌های قلبی ایجاد شده است. دلایل احتمالی:
- مشکلات هورمونی
- بیماری‌های مزمن مانند دیابت، فشارخون بالا یا بیماری‌های خاص
ملاک‌های تشخیصی (DSM5) برای اختلال کمبود میل جنسی مردان در مردان و زنان
- نقصان یا فقدان پایدار درباره‌ی افکار یا خیال‌پردازی‌های جنسی، شهوت‌انگیز ومیل به فعالیتجنسی.
- مدت زمان 6 ماه
- سبب ناراحتی بالینی قابل توجهی در فرد شده باشد.
- این کارکرد جنسی با یک اختلال روانی غیرجنسی یا به‌عنوان یک پیامد آشفتگی شدید روابط یا دیگر استرس‌زاهای قابل‌توجه بهتر تبیین نمی‌شود و مربوط به تاثیرات یک ماده، دارو یا یک بیماری طبی دیگر نیست.
3. اختلال نعوظ در مردان
تعریف براساس (DSM5): ناتوانی مداوم یا مکرر دریکی از موارد زیر، به شرطی که در بیش از 75% موقعیت‌های جنسی و به مدت 6 ماه دوام داشته باشد.
- ناتوانی در دست‌یابی به نعوظ مناسب برای شروع فعالیت جنسی
- ناتوانی در حفظ نعوظ تا پایان رابطه
- کاهش واضح در سفتی نعوظ
انواع اختلال نعوظ:
- براساس زمان شروع:
- اولیه: از آغاز فعالیتجنسی وجود دارد و معمولا زمینه روانشناختی یا عصبی جدی می‌شود.
- ثانویه: پس از دوره‌ای از عملکرد طبیعی رخ می‌دهد؛ شایع‌تر است؛ ممکن است مربوط به استرس، بیماری، مصرف دارو یا مشکلات رابطه‌ای باشد.
- براساس موقعیت بروز:
- کلی: در تمام موقعیت‌ها و با تمام شریک‌ها رخ می‌دهد.
- موقعیتی: فقط در شرایط خاص یا با شریک خاصی اتفاق می‌افتد و معمولا عوامل روانشناختی یا رابطه‌ای در آن دخیل هستند.
سبب اختلال نعوظ:
- علل فیزیولوژیکی (ارگانیک): دیابت، فشارخون بالا، چاقی، بیماری قلبی عروقی، کم‌کاری تیروئید، کاهش تستوسترون، داروها.
- علل شناختی: اضطراب عملکرد، افسردگی، سابقه‌ی ترومای جنسی، استرس شدید یا اضطراب.
- علل رابطه‌ای: تعارض با شریک جنسی، نبود ارتباط موثر یا صمیمیت.
درمان‌ها:
- داروهای PDE5 Inhibitor مانند سیلدنافیل، تادالافیل
- تزریق داخل آلت
- وکیوم پمپ
- پروتز آلت در موارد مقاوم
- درمان شناختی رفتاری cbt
- کاهش اضطراب عملکرد
- زوج‌درمانی
- اصلاح سبک زندگی مانند ترک سیگار و الکل، کاهش وزن
- مدیریت استرس
- فعالیت بدنی منظم
4.اختلالات ارگاسمی زنان
- اختلال ارگاسمی اولیه: این اختلال به حالتی اطلاق می‌شود که زن هرگز قادر به تجربه‌ی ارگاسم نبوده است، حتی درصورت داشتن روابط جنسی سالم و تحریک جنسی کافی. معمولا این اختلال از ابتدای زندگی جنسی زن وجود دارد و ممکن است به علت عوامل روانی، فیزیکی یا اجتماعی باشد.
- اختلال ارگاسمی ثانویه: در این حالت، زن قبلا توانسته است ارگاسم را تجربه کند اما به دلایلی (پزشکی، روانی یا روابطی) دیگر قادر به تجربه‌ی آن نیست. این نوع اختلال ممکن است به علت تغییرات در روابط، مشکلات جسمانی یا اختلالات روانی مانند اضطراب ایجاد شود.
- اختلال ارگاسمی موردی: این اختلال زمانی رخ می‌دهد که زن در برخی موقعیت‌ها یا برخی از شرکای جنسی قادر به رسیدن به ارگاسم است، اما در موقعیت‌های یا با شرکای دیگر نمی‌تواند ارگاسم را تجربه کند.
- اختلال ارگاسمی کلی: دراین حالت، زن در تمام موقعیت‌ها و با تمام شرکای جنسی خود قادر به رسیدن به ارگاسم نیست.
سبب اختلال ارگاسمی در زنان:
- علل فیزیولوژیکی (ارگانیک): دیابت، اختلالات هورمونی، خشکی واژن، آسیب‌های عصبی، داروها.
- علل شناختی: اضطراب عملکرد، افسردگی، سابقه‌ی ترومای جنسی، استرس شدید یا اضطراب، مشکلات ارتباطی با شریک زندگی، آسیب‌های جنسی گذشته.
- علل رابطه‌ای: عدم ارتباط و رضایت از رابطه جنسی، فشارهای اجتماعی، مشکلات عاطفی در رابطه با شریک زندگی.
ملاک‌های تشخیصی (DSM5) برای اختلال ارگاسمی زن
وجود هر یک از علائم زیر و تجربه‌های آن در همه‌ی موقعیت‌های جنسی، در زمینه‌های موقعیتی مشخص یا در همه‌ی زمینه‌ها به مدت 6 ماه که سبب ناراحتی بالینی چشمگیر در فرد می‌شود:
- تاخیر چشمگیر، کمبود یا نبود ارگاسم.
- کاهش چشمگیر شدت احساس‌های ارگاسمی.
5.انواع انزال:
- انزال طبیعی: فرآیند طبیعی است که پس از تحریک جنسی یا ارگاسم، مایع منی از آلت تناسلی خارج می‌شود.
- انزال زودرس: زمانی رخ می‌دهد که به صورت متناوب، پایدار و غیرعادی، زودتر از زمانی که فرد خودش یا شریک جنسی‌اش به اوج لذت جنسی برسند، دچار انزال می‌شود.
- انزال دیررس: فرد زمان و مدت طولانی را برای رسیدن به انزال نیاز دارد یا با دشواری به انزال می‌رسد، حتی زمانی که تحریک جنسی وجود دارد.
انواع انزال زودرس:
- انزال زودرس اولیه: این نوع انزال زودرس از ابتدا و از اولین تجربیات جنسی فرد وجود داشته است. فرد معمولا از نوجوانی یا جوانی تجربه‌ی انزال زودرس داشته است.
- انزال زودرس ثانویه: این نوع انزال زودرس پس ازمدتی از فعالیت جنسی طبیعی شروع می‌شود. فرد قبلا مشکلی نداشته است، اما پس از مدتی به دلایلی دچار انزال زودرس می‌شود.
- انزال شبانه یا خودبه‌خودی: انزال شبانه یعنی خروج منی به‌صورت غیرارادی، معمولا در حین خواب که بیشتر در نوجوانان و جوانان اتفاق می‌افتد. در برخی موارد نیز ممکن است در بیداری به صورت خودبه‌خودی و بدون تحریک واضح رخ بدهد، به‌خصوص در مردانی که برای مدت طولانی انزال نداشتند.
این نوع انزال در اثر تجمع اسپرم و فشار فیزیولوژیکی در بیضه‌ها و غددجنسی، بدن به‌طور طبیعی از این طریق تخلیه می‌شود. اغلب با رویاهای جنسی (اروتیک) همراه است، ولی گاهی نیز بدون هیچ تصویر ذهنی خاصی اتفاق می‌افتد.
دیگر انزال‌ها
- انزال معکوس: زمانی که مایع منی به‌جای آن‌که هنگام ارگاسم از طریق مجرای آلت خارج بشود، به سمت عقب و داخل مثانه برمی‌گردد؛ یعنی فرد ارگاسم را تجربه می‌کند، اما منی خارج نمی‌شود یا مقدارش بسیار کم است. بعدا این مایع از طریق ادرار دفع می‌شود.
- انزال بدون اسپرم: ناتوانی کامل در انزال مایع منی در هنگام ارگاسم؛ فرد ارگاسم را حس می‌کند، اما مایعی خارج نمی‌شود.
- انزال بازتابی: نوعی انزال است که بدون تحریک ذهنی یا روانی (بدون میل جنسی یا خیال‌پردازی) و صرفا بر اثر تحریک مکانیکی ناحیه‌ی تناسلی یا نخاع اتفاق می‌افتد.
ملاک‌های تشخیصی (DSM5) برای اختلال انزال دیررس
- دشواری مداوم یا مکرر در رسیدن به انزال
- حتی درصورت وجود تحریک جنسی کافی، فرد قادر به ارگاسم نیست یا ارگاسم او به‌صورت غیرمعمول به تاخیر می‌افتد.
- تاثیرات منفی بر روابط جنسی یا کیفیت زندگی
- نبود علت پزشکی یا دارویی مشخص
7. اختلال درد لگنی، تناسلی، دخول
اختلال دردجنسی به درد یا ناراحتی در طول یا پس از رابطه‌ی جنسی اطلاق می‌شود که می‌تواند در هر مرحله از فعالیت جنسی (از مرحله پیش‌آمیزش تا پس‌ازآمیزش) ایجاد بشود. این اختلال می‌تواند در مردان یا زنان بروز کند، اما معمولا در زنان شایع‌تر است.
در (DSM5) به وجود یک یا چند شکایت زیر باهم اطلاق می‌شود:
- اشکال در انجام مراقبت
- درد تناسلی و لگنی
- ترس از درد یا دخول
- انقباض عضلات کف لگن
مقاربت دردناک و دیسپارونیا (dyspareunia)
دیسپارونیا به درد در هنگام یا پس از رابطه‌ی جنسی گفته می‌شود. این درد ممکن است در ناحیه‌ی واژن، لگن یا دستگاه تناسلی احساس شود. مقاربت دردناک، درد تناسلی مداوم یا تکرارشونده‌ای که هنگام نزدیکی یا قبل و پس از آن روی می‌دهد. این اختلال با واژینیسموس در ارتباط بوده و اغلب همراه با آن دیده می‌شود.
دوره‌های مکرر واژینیسموس ممکن است منجر به مقاربت دردناک شود و یا برعکس. 15% خانم‌ها تجربه درد مقاربتی داشته‌اند و بسیار شایع است.
علائم: درد در حین دخول، درد در هنگام تحریک، درد پس از آمیزش.
علل: مشکلات ساختاری، عفونت‌ها، خشکی واژن، مشکلات روانشناختی یا ارتباطی.
واژینیسموس (vaginismus)
واژینیسموس به انقباضات غیرارادی عضلات واژن اطلاق می‌شود که معمولا در حین تلاش برای مقاربت جنسی اتفاق می‌افتد. این انقباضات ممکن است به‌طور کامل مانع از دخول آلت تناسلی مردانه در واژن شوند و در نتیجه موجب درد شدید و احساس ناخوشایند در زن می‌شوند.
- کژکاری جنسی ناشی از مواد و دارو
اختلال جنسی ناشی از مصرف موادی و دارو مانند:
- داروهای ضد روان‌پریشی
- داروهای افسردگی
- لیتیوم
- آنتی‌هیستامین‌ها
- داروهای ضداضطراب
- الکل
- موادافیونی
- توهم‌زا
- باربیتورات‌ها
- کانابیس
راه‌های درمان و مدیریت اختلالات جنسی
- مراجعه به پزشک متخصص برای بررسی و درمان مشکلات جسمی و جنسی
- مشاوره زوج‌درمانی و درمان‌های روانشناختی
- اصلاح سبک زندگی (تغذیه سالم، خواب کافی، کاهش مصرف الکل و سیگار)
- کاهش استرس با ورزش، مدیتیشن و تکنیک‌های ذهن‌آگاهی و آرام‌سازی
- در موارد لازم، استفاده از داروهای مناسب با تجویز پزشک (مثلا ویاگرا در مردان یا هورمون‌درمانی در زنان)
نویسنده: نرگس شعبانی لالانی (نرگس لالانی)
نویسنده و ویراستار، روانشناس، روان درمانگر خودشناسی و توسعه فردی
مشاور پیش از ازدواج و غنی سازی روابط زوجین (زوج درمانی)
ایمیل نویسنده برای رزرو وقت مشاوره:
ms.lalani.writer@gmail.com
هماهنگی در واتساپ، تلگرام، بله و ایتا: 09129426606
