وبلاگ

سبک‌های ارتباطی به روش‌های مختلفی اشاره دارند که افراد برای برقراری ارتباط با دیگران استفاده می‌کنند. به طور کلی، سه سبک اصلی ارتباطی وجود دارد: پرخاشگر، منفعل و قاطع (جرأت‌مندانه)! در ادامه به شرح کامل و جامع هر سه سبک می‌پردازیم.

رفتار پرخاشگرانه

رفتار پرخاشگرانه، کوشش و ایستادگی سرسختانه است برای مطالبه‌ی حقوق شخصی و  بیان افکار و احساسات به شیوه‌ی نامناسب که معمولا با زیرپا گذاشتن حقوق دیگران و آسیب‌رساندن به آن‌ها همراه است. افرادی که گرفتار رفتار پرخاشگر می‌شوند، با پایین کشیدن دیگران به خواسته‌های خویش می‌رسند. بیشتر افراد، هنگام مواجه شدن با فردی پرخاشگر گیج می‌شوند. پرخاشگر، فردی است که می‌خواهد برتری خود را به دیگران تحمیل کند، دیگران را تحت سلطه و حمله‌ی خود قرار بدهد و از نقطه‌ضعف و آسیب‌پذیری آنها سوءاستفاده ‌کند.

ویژگی‌های مهم این شیوه‌ی ارتباطی عبارت‌ هستند از:

1. خودخواهی.
2. بی‌توجهی به حقوق و خواسته‌های دیگران.
3. برتر و محق دانستن خود.
4. رنجاندن دیگران برای جلوگیری از رنجش خود.

پیام ارتباطی فرد پرخاشگر به دیگران:

1. درست چیزی است که من فکر می‌کنم، می‌خواهم و احساس می‌کنم (همین که هستم).
2. آن‌چه برای من مهم است، برای شما کم‌اهمیت‌ترین مسئله‌ است.
3. من خوب هستم، شما خوب نیستید.

افکار ناهوشیار فرد پرخاشگر:

۱- پیش از آن‌که فرصت جرئت‌مندانه‌ای را بیابم، پرخاشگر خواهم شد.

۲- من غیر از آن چیزی هستم که فکر می‌کنی.

احساسی که فرد پرخاشگر تجربه می‌کند:

خشم ، عصبانیت، ناکامی، بی‌طاقتی

هدف فرد پرخاشگر:

تسلط و چیرگی برنده شدن؛ فشار آوردن به دیگران برای باختن و مجازات دیگران.

فایده‌های پرخاشگری:

شما می‌توانید در انجام دستورات خودتان موفق شوید و در نتیجه به احساس کنترل در زندگی‌تان نائل می‌شوید و آن‌چه را که می‌خواهید به دست می‌آورید و به احساس امنی می‌رسید و در شرایطی که خصومت و نزاع وجود دارد، آسیب کمتری می‌بینید.

زیان‌های پرخاشگری:

1. رفتار پرخاشگرانه دشمنانی می‌آفریند که به ترس بیشتری می‌انجامد و آرامش داشتن را دشوار می‌سازد.
2. هرچند به‌واسطه‌ی پرخاشگری، آن‌چه را که دیگران انجام می‌دهند کنترل می‌کنید، اما این کار وقت و انرژی‌تان را می‌گیرد و شما را از دیگران جدا و بیگانه می‌سازد.

ویژگی‌های کلامی و غیرکلامی فرد پرخاشگر:

1. فرد پرخاشگر بدنش را بر فضای بین خود و دیگران خم می‌کند.
2. صدای بی‌روح، ترسناک  و خالی از احساسی دارد.
3. گفتار خشن و گوش‌خراشی دارد.
4. دیگران را برانداز می‌کند و از سر تا پا نگاه می‌کند.
5. بیانش نیش‌دار و طعنه‌آمیز و با افاده و منت گذاشتن است.
6. از کلمات تحقیرآمیز برای تحقیر دیگران استفاده می‌کند.
7. هشدار دادن و تهدید کردن (بهتره مراقب باشی… اگر دقت نکنی…).
8. اظهار نظر‌های ارزشی و قضاوتی دارد (باید و نباید… خوب و بد… درست و نادرست…).
9. اظهارنظرهای حاکی از  تبعیض‌های نژادی و جنسیتی دارد.
10. انگشت اشاره‌اش را به سمت طرف مقابل تکان می‌دهد.
11. با انگشت خود خط و نشان می‌کشد.
12. اخم می‌کند.
13. چپ چپ نگاه می‌کند
14. حالت بدنی خشک و بدون انعطاف دارد.
15. آهنگ صدای تند دارد
16. بیشتر صحبت‌هایش با «تو باید» شروع می‌شود.
17. در کلام و صحبت‌هایش به دیگران حمله می‌کند (فیزیکی – کلامی – عاطفی)
18. به حریم‌ها و مرزها احترام نمی‌گذارد.

رفتار منفعلانه

در این سبک رفتار، فرد حقوق شخصی خود را زیر پا می‌گذارد و به همین دلیل، دیگران نیز حقوق او را زیر پا می‌گذارند. انفعال یعنی اهمیت ندادن به نیازها و خواسته‌های خود و پذیرفتن خواسته‌های دیگران، حتی اگر این خواسته‌ها به ضرر فرد باشد. افراد منفعل احساسات و افکار و عقاید خود را با عذرخواهی، عجز و لابه و خواهش و تمنا و تواضع زیاد مطرح می‌کنند.

ویژگی‌های مهم این شیوه‌ی ارتباطی عبارت‌ هستند از:

1. به حقوق فردی خود بی‌توجه هستند.
2. احساسات، افکار و عقاید خود را به‌سختی بیان می‌کنند.
3. به دیگران اجازه می‌دهند که به حریم خصوصی آن‌ها تجاوز نمایند.
4. به ظاهر افرادی متواضع، صبور، از خود گذشته و مهربان قلمداد می‌شوند، اما در باطن از این که مورد سوء‌استفاده دیگران قرار می‌گیرند و حقوقشان پایمال می‌شود، ناراحت هستند.
5. قادر به پذیرش مسئولیت نیستند.
6. مضطرب و نگران هستند.
7. نیازها و خواسته‌های دیگران را بر خواسته‌های خود اولویت می‌دهند.
8. در برنامه‌ریزی مشکل دارند.

پیام ارتباطی فرد منفعل  به دیگران:

1. احساسات، افکار و عقاید من بی‌اهمیت‌تر از احساسات، افکار و نیازهای دیگران هستند.
2. من اغلب با هر چیزی یا هر کسی موافقم.
3. من خوب نیستم، شما خوب هستید.

افکار ناهوشیار فرد منفعل:

1. از من مراقبت کنید و به‌طور معجزه‌آسایی موجب تأمین نیازهایم شوید.
2. من توانسته‌ام جلوی آسیب دیدن به شما را بگیرم.
3. برای این‌که مودب و مفید باشم، لازم است تسلیم خواسته‌های دیگران بشوم.
4. بیان افکار خود و اعتمادبه‌نفس نشانه‌ی پررویی و بی‌ادبی است و سبب می‌شود دیگران من را دوست نداشته باشند و فردی محترم به حساب نیاورند.
5. اگر رفتار جرات‌مندانه داشته باشم، آیا دیگران هم‌چنان دوستم دارند و به من احترام می‌گذارند؟

احساسی که فرد منفعل تجربه می‌کند:

خشم ، ناکامی و درماندگی

هدف فرد منفعل:

راضی نگه داشتن دیگران به هر قیمتی و اجتناب از کشمکش ودل‌خوری آنان.

ویژگی‌های کلامی و غیرکلامی فرد منفعل:

1. پراکنده‌گویی کردن؛ فرد منفعل از هر دری حرف می‌زند، بی‌آن‌که نتیجه‌ای داشته باشد
2. آزارهای دیگران را به روی خود و دیگران نمی‌آورد؛ مثلا نمی‌پرسد که منظورتان چیست؟
3. بدون دلیل و با صدایی لرزان و آهسته عذرخواهی می‌کند.
4. مستقیم در چشم مخاطب نگاه نمی‌کند و نگاهش پراکنده یا رو به زمین است.
5. هنگام ابراز خشمش، چشمک می‌زند یا می‌خندد.
6. هنگام مواجه با مسئله یا مشکل پشت دیگران قرار می‌گیرد، پنهان می‌شود.
7. قوز می‌کند.
8. دهانش را با دست می‌پوشاند.

فایده‌های منفعل بودن:

فردی که این سبک ارتباطی را انتخاب می‌کند برای نوع‌دوستی، فداکاری و از خود گذشتگی مورد تحسین قرار می‌گیرد. در ذهن دیگران، او فردی دوست‌داشتنی و خو  ثبت شده است. از آن‌جا که فردی پیرو است، کمتر مورد انتقاد قرار می‌گیرد. از کشمکشی که می‌ترسد اجتناب می‌کند یا آن را به تعویق می‌اندازد.

زیان‌های منفعل بودن:

دیگران از فرد منفعل تقاضاهای غیرمنطقی و خواسته‌های نامعقولی خواهند داشت. فرد منفعل هر چه بیشتر اجازه بدهد که روابط بر خلاف میلش پیش برود، تغییر این الگو برایش مشکل‌تر خواهد شد. هنگامی که فرد منفعل خشم زیادی را در وجودش سرکوب می‌کند، احساس‌های دیگر مانند عشق و محبت نیز خودبه‌خود در وجودش کاهش می‌یابد.

رفتار قاطعانه ( جرأت‌مندانه)

سبک رفتار جرأت‌مندانه شامل ایستادگی برای حقوق شخصی و بیان افکار و احساسات به‌طور مستقیم، صادقانه و خودانگیخته است و در این سبک حقوق دیگران نیز محترم شمرده شود. شخصی جرأت‌مند و قاطع، موقعیت را ارزیابی می‌کند و سپس تصمیم می‌گیرد که چگونه بدون احساس گناه، ترس یا اضطراب عمل کند. اگر خواسته‌اش برآورده نشود، احساس ناکامی، ناامیدی و اندوه دارد، اما نگران و مضطرب نمی‌شود. افراد قاطع و جرأ‌مند به تایید و تحسین و حمایت دیگران تکیه نمی‌کنند.

رفتار جرأت‌مندانه یعنی برخوردی سالم، روابطی بی‌پرده و قلبی، و پذیرش مسئولیت شخصی. افرادی که در این مهارت ضعیف عمل می‌کنند انواع گوناگونی از مشکلات را برای خود می‌آفرینند.

فلسفه‌ی رفتار جرءت‌مندانه این است که همه‌ی ما با هم برابر هستیم، هیچ فردی برتر یا کم‌اهمیت‌تر از دیگری نیست. افراد از حقوق بشری یکسانی برخوردارند. هدف رفتار جرأت‌مندانه، ایستادگی برای حقوق شخصی بدون تعدی و زیر پا گذاشتن حقوق دیگران باشد.

نقطه‌ی شروع خوب این است که تعدادی از این حقوق را به خودمان یادآوی کنیم:

1. من حق دارم عواطف و احساساتم را ابراز کنم.
2. من حق دارم نظراتم را بیان کنم.
3. من حق دارم حرفم را بزنم و جدی گرفته بشوم.
4. من حق دارم پاسخ بله یا خیر بدهم.
5. من حق دارم بگویم که «منظورتان را متوجه نشدم».
6. من حق دارم تغییرعقیده بدهم (فکر، باور، عقیده و تصمیم).
7. من حق دارم درخواست‌های منطقی خود را با دیگران مطرح کنم.
8. من حق دارم مسئولیتم را در قبال مشکلات دیگران کاهش بدهم.
9. من حق دارم خود را بر دیگران مقدم بشمارم.
10. من حق دارم برای زندگی خودم تصمیم بگیرم.
11. من حق دارم زمانی که نیاز داشتم تنها بمانم.
12. من حق دارم اشتباه کنم و مسئولیت اشتباهم را برعهده بگیرم.
13. من حق دارم که درباره‌ی احساسات و دلیل کارهای شخصی‌ام به دیگران توضیح ندهم.
14. من حق دارم در برابر تقاضاهای بیش از حد دیگران ایستادگی کنم.
15. من حق دارم که چیزی که نیاز می‌دانم را از دیگران درخواست کنم و مورد حمایت آن‌ها قرار بگیرم.
16. من حق دارم از دیگران کمک بخواهم و سوال بپرسم.
17. من حق دارم که در روابط بین فردی مورد احترام قرار بگیرم.

افکار ناهوشیار فرد قاطع:

من به شما اجازه نمی‌دهم که برای من تصمیم بگیرید و از من امتیاز بگیرید، به شما نیز برای آن‌چه هستید حمله نمی‌کنم.

پیام ارتباطی به دیگران:

1. آن‌چه من می‌اندیشم، احساس می‌کنم و به موفقیت نگاه می‌کنم، این است … ؛ شما چطور؟
   1. من فردی محترم هستم و برای شما نیز احترام قائلم.
   1. من خوب هستم و شما هم خوب هستید.

ویژگی‌های کلامی و غیرکلامی فرد قاطع:

1. رفتار کلی فرد قاطع، اطمینان‌بخشی، مراقبت و درک و فهم را القا می‌کند.
2. فرد قاطع خواسته‌های دیگران را دقیق می‌شنود.
3. تماس چشمی مستقیم، حالت ایستادن راست و متعادل دارد.
4. بیانی شفاف و روشن با جملاتی کوتاه دارد و از بیان جملات مبهم پرهیز می‌کند.
5.  استفاده از عبارت «من احساس می‌کنم…» به جای «تو این کار را کردی …»

فایده‌های قاطع بودن:

1. برای حقوقتان بیشتر ایستادگی می‌کنید و به شیوه‌ای محترمانه و باعزت‌نفس عمل می‌کنید.
2. فرصت‌های خویش را برای آنچه در زندگی‌تان مفید است، مغتنم می‌شمارید.
3. به دیگران اجازه می‌دهید که فقط آن‌چه را که تمایل دارید از زندگی‌تان بدانند.
4. وقتی احساسات و افکار خود را به موقع ابراز می‌کنید، کمتر به دیگران آسیب می‌زنید.
5. اشتغال ذهنی کمتر درمورد کم‌‌رویی و اضطراب سبب می‌شود که بهتر ببینید، بهتر بشنوید و تصمیم بگیرید.

زیان‌های قاطع بودن:

1. در ابتدا این رفتار ممکن است برای اطرافیان شما غیرمنتظره باشد  وحتی ممکن است خانواده، همسر، دوستان یا همکاران شما در مقابل تغییر سبک رفتارتان مقاومت کنند، تلاش کنند که این سبک رفتاری شما را از بین ببرند و شروع به سنگ‌اندازی کنند.
2. در ابتدای انجام سبک رفتار جرأت‌مندانه، ممکن است عمل به آن دشوار و رنج‌آور باشد چون نیاز به تمرین مداوم و هوشیارانه دارد. بعضی افراد، مخصوصاً در دوران کودکی یاد نگرفته‌اند که جرأت‌مندانه رفتار کنند؛ بنابراین هنگامی که در حال شکل دهی مجدد باورهای خویش هستند (همان باورهایی که که از کودکی آن را آموختند و حفظ و تقویت کردند)، فرد باید با ترس‌ها و تردید‌ها و چالش‌های بسیاری کنار بیاید تا بتواند موفق بشود.

تمرین‌هایی برای اجرای سبک رفتار قاطع و جرأت‌مندانه:

1. با افراد تماس چشمی خوب برقرار کنید اما خیره نشوید.
2. راحت، راست و متعادل بایستید یا بنشینید، اندام خود را مدام تکان ندهید.
3. از حرکات دست متناسب صحبت کنید.
4. به جای کلمات زیاد، جملات کوتاه، مطمئن و استوار بگویید.
5. پیامتان را مختصر و مفید و به روشنی بیان کنید. هسته‌ی پیام را چند بار تکرار کنید. مراقب واکنش‌های کلامی یا غیرکلامی شخص مقابل و حمله‌های او که می‌تواند سبب حواس‌پرتی از موضوع اصلی بشود، باشید.
6. رفتار مورد نظر و احساس خود درباره‌ی آن را شفاف و واضح بیان کنید و در این بیان از عبارت‌های «من» استفاده کنید و از سرزنش فرد مقابل یا برچسب زدن به او، خودداری کنید. مثلا از عبارت‌هایی مانند «من دوست دارم»، «من احساس می‌کنم»، «اجازه بدهید»، «ما می‌توانیم» و… استفاده کنید.
7. سعی کنید احساس فرد مقابل را منعکس کرده و با او تا حدی همدلی کنید.
8. وقتی نقش گوینده را دارید توضیح بدهید که شما مسئله را چگونه می‌بینید و بر مسئله متمرکز بشوید و نه بر شخص و از پیام «من» استفاده بکنید.
9. وقتی نقش شنونده را دارید، خوب گوش کنید و از قضاوت درباره‌ی آن‌چه گوینده می‌گوید پرهیز کنید. سوال بپرسید تا کاملا بفهمید موضوع چیست؟ موضوع هر گفتار را آن‌طور که فهمیده‌اید، خلاصه کنید و به فرد مقابل انعکاس بدهید.

نکته: در این مهارت، هدف تغییر ماست، نه تغییر دیگران، باید خویشتن را تغییر بدهیم تا بتوانیم نیازها و احساسات و افکار خود را ابراز کنیم و از آسیب‌های احتمالی در امان باشیم. گاهی ممکن است به هدفی که به‌خاطر آن به رفتار جرأت‌مندانه دست زده‌ایم نرسیم، اما از این‌که توانسته‌ایم اصول رفتاری جرأت‌مندانه را اجرا کنیم، نشاط و اعتماد‌به‌نفس را در خود تقویت کرده‌ایم و گام‌های دشوار نخستین را برداشته‌ایم.

نویسنده: نرگس شعبانی لالانی (نرگس لالانی)

نویسنده و ویراستار، روانشناس، روان درمانگر خودشناسی و توسعه فردی

مشاور پیش از ازدواج و غنی سازی روابط زوجین (زوج درمانی)

ایمیل نویسنده برای رزرو وقت مشاوره:

ms.lalani.writer@gmail.com

هماهنگی در واتساپ: 09129426606